هدف زندگی در قرآن

هدف زندگی در قرآن

سید حمید هاشمی

سیدحمید هاشمی، نویسنده، پژوهشگر موسسه عالی ثامن و دانش‏آموخته حوزه علمیه می‏باشد. کتابهای «جهان اسلام در فرایند جهانی شدن» و «اسلام و فمینیسم» دو اثر تحقیقی ایشان است؛ ضمن آنکه مقالات متعددی در مجلات مختلف، از ایشان به چاپ رسیده است.
این سخن همواره در میان ما گفته می‏شود که زندگی ارزشمند، هدفدار و هدفمند می‏باشد و هدفداری به عنوان یک اصل مسلم برای زندگی پذیرفته شده است؛ اما جای آن هست که با مراجعه به مهم‏ترین متن مقدس دینی ما این پرسش هم مطرح شود که به چه دلیل زندگی باید هدفمند باشد، چه ضرورتی احساس می‏شود که انسان دارای زندگی هدفدار باشد؟
آیا شناخت هدف، همچنین شناخت وسایل و ابزاری که ما را به هدف می‏رساند، در سرنوشت ما موءثر خواهد بود؟ می‏گویند: از مهمترین ارکان حیات انسانی «هدفداری زندگی» است. زندگی بدون هدف، پوچ است و پوچ‏تر از آن، اشتباه در انتخاب هدف است.
در تعریف هدف، سخنها گفته‏اند؛ بعضی از این تعریفها عبارتند از:
«هدف، آن چیزی است که برای رسیدن به آن تلاش و کوشش می‏شود۱». و نیز گفته‏اند: «هدف، عبارت است از آن حقیقت مطلوب که اشتیاق وصول به آن، محرک انسان است به انجام کارها و انتخاب وسیله‏هایی که آن حقیقت را قابل وصول می‏نماید۲».
«فلسفه حیات» یا «هدف زندگی» از مسائل مهم انسان‏شناسی به شمار می‏رود و یکی از اساسی‏ترین موضوعات زندگی انسان است. اگر انسان نتواند در یابد که «هدف از حیات چیست» و پاسخ مناسبی برای این پرسش نداشته باشد، زندگی را بی معنی خواهد یافت. تلاشهای روزمره زندگی انسان، زمانی مفهوم خواهد یافت که «هدف نهایی از زندگی» روشن باشد.
با اندکی دقت می‏توان دریافت، هدفی که ما برای زندگی خود در نظر می‏گیریم همه زندگی ما را تحت تأثیر قرار می‏دهد، به تعبیر دیگر، به زندگی ما «جهت» و «معنی» می‏دهد.
اگر انسانها در زندگی خود روشهای متفاوتی دارند، به این دلیل است که هدفهای مختلفی را دنبال می‏کنند، هر قدر این هدف با ارزشتر و والاتر باشد، به همان اندازه زندگی از ارزش و کیفیت عالی‏تری برخوردار خواهد شد؛ بنابراین، سعادت و کمال انسان در گرو «شناخت هدف» و آگاهی از «فلسفه حیات» و تلاش بی‏وقفه در راه رسیدن به آن می‏باشد.
البته انتخاب هدف نهایی به جهان بینی هرکس بستگی دارد، اینکه در بین افراد جامعه اختلاف در انتخاب هدف به چشم می‏خورد، معلول جهان بینی‏های مختلف و متفاوت است، زیرا جهان‏بینی ریشه اصلی انتخاب هدف زندگی است. بر این اساس، نتیجه می‏گیریم که زندگی از آن جهت باید هدفمند باشد که در واقع موضوعی که هدف زندگی قرار می‏گیرد، تعیین کننده سرنوشت انسان و شخصیت و منش انسانی او می‏باشد، زیرا چنانکه در تعریف هدف بیان گردید، هدف، دارای خصوصیتی است که موجب جلب توجه و گرایش استقلالی انسان می‏باشد، و در واقع نوع زندگی و منش آدمی و شخصیت او، محصولی از هدف‏هایی است که در زندگانی انتخاب می‏کنند، زیرا در هدف نهایی، همه عناصر روانی و مغزی و انگیزه‏های حیاتی در انتخاب آن هدف، همآهنگ و بسیج می‏شوند و می‏خواهند هدف را که جزء گسیخته‏ای از انسان احساس می‏شود، به انسان بپیوندد.
موضعگیری در برابر فلسفه حیات و هدف زندگی

در برابر مسأله «فلسفه حیات» می‏توان مردم را به سه دسته تقسیم کرد:
دسته اول: کسانی هستند که به علت سرگرم شدن به هدفهای مادی و انس با ظواهر زندگی، به چیزی والاتر از آن نمی‏اندیشند، اینان به تعبیر قرآن کسانی هستند که به حیات۳ دنیا راضی شده و به آن آرام گرفته‏اند، و رضایت به زندگی موقت سبب شده است که آنها به طور جدی درباره «هدف نهایی زندگی» نیندیشند و در غفلت غوطه‏ور باشند.
دسته دوم، کسانی هستند که هدفهای مادی و غریزی نتوانسته است آنها را راضی و خشنود سازد و از طرفی هم نتوانسته‏اند به بعد متعالی حیات دست یابند، زیرا آنها هدف نهایی زندگی انسان را در لابلای زندگی مادی جستجو نموده‏اند؛ این دسته افراد که سراب را آب پنداشته و با رسیدن به آن عطش شان بیشتر گشته، به پوچی رسیده‏اند. اینان به تصور اینکه حیات انسانی در همین زندگی چند روزه دنیا خلاصه شده و هدفی والاتر از عناصر مادی و غریزی وجود ندارد، آن را پوچ و بی‏ارزش دانسته و زبان به طعن و انتقاد از نظام هستی گشوده‏اند. نیهیلیستها یا پیروان «فلسفه پوچی» از این دسته‏اند.
دسته سوم: کسانی هستند که گام فراتر نهاده با بعد متعالی حیات آشنا شده‏اند اینان توانسته‏اند در سایه تحصیل کمال دریچه‏ای از عالم بالا بر روی خود بگشایند و با عظمتهای معنوی زندگی، آشنا شوند. از این رو، این دسته، نه مانند گروه اول با آسودگی خاطر در عالم غفلت و بی‏خبری غنوده‏اند و نه مانند گروه دوم به پوچی رسیده‏اند. آنان با دستیابی به حقایقی که از دید ظاهربینان، پنهان و پوشیده است، فلسفه زندگی را در ماورای مرزهای ظواهر یافته، از آن سخن گفته‏اند۴، و برای رسیدن به آن از هیچ تلاشی دریغ نمی‏ورزند. قرآن نیز رسیدن به هدف نهایی و موفقیت را به آنان نوید داده و خداوند هم یاری‏شان خواهد کرد.
لزوم تفکیک میان هدف و وسیله

تفکیک میان هدف و وسیله، یکی از بزرگترین عوامل زندگی هدفدار است، زیرا با این تفکیک عظمت و ارزش هدف‏ها معلوم می‏شود و در صورتی که انسان خود آشنا و دارای علاقه به خویشتن باشد، بهترین هدف را برای زندگی خود انتخاب می‏نماید. اگر تفکیک مزبور صورت نگیرد، زندگی آدمی مانند قطعه کاغذی است که بدون هدف در تند باد حوادث زندگی به این سو و آن سو کشیده می‏شود و چنین انسانی وسیله‏ای برای هدف زندگی دیگران می‏گردد۵٫
«باید توجه داشت که هدف‏گیری‏های عالی، موقعیت روانی انسان‏ها را گسترده‏تر، بینایی‏شان را تیزتر، اصالت حیات‏شان را در این دنیا نیرومندتر می‏گرداند و در نتیجه با اینکه از انسانها هستند، مافوق انسان‏ها می‏نگرند و ابعاد درونی‏شان باز و بازتر می‏گردد، و هم اینان به حلقه‏های زنجیر وراثت و محیط و تاریخ مسلط می‏شوند.
ما می‏توانیم صریحاً بگوئیم: «هر هدف عالی که وارد حوزه موقعیت انسانی می‏گردد، همانند آب زلالی است که به ریشه درخت نفوذ می‏کنند و آن را شکوفان و بارور می‏سازد۶٫»
از این رو لازم است میان هدف و وسیله تفکیک صورت گیرد تا انسان دچار خطا نشود و وسیله را به جای هدف اشتباه نگیرد، و هدف‏های زودگذری که درواقع وسیله‏های زندگی نهایی بیش نیستند هدف اعلای زندگی انتخاب نکند زیرا کسی که به هدف‏های زودگذر دل می‏بندد و برای دستیابی به آنها تلاش می‏کند، باید به خود احتمال شکست بدهد. اما دل بستن به هدف‏های جاویدان و متعالی و سعی در راه رسیدن به آنها، بنا به وعده تخلف‏ناپذیر قرآن۷ موفقیت را در پی خواهد داشت.
فلسفه حیات در قرآن:

«حیات جاریه معمولی در این دنیا از نظر قرآن، حیاتی ابتدائی است و مرحله پست حیات به شمار می‏رود، این مطلب در ۶۹ آیه از قرآن تذکر داده شده و با تعبیر الحیاة الدنیا که به معنای حیات ابتدائی می‏باشد، وارد شده است۸».
آیاتی از قرآن کریم به بیان این حقیقت نیز می‏پردازد که حیات معمولی و پست این دنیا نمی‏تواند آرمان و ایده‏آل نهائی انسان تلقی شود، زیرا این دنیا در عین جالب بودن حقیقتی است ابتدائی، نه متعالی و نهائی؛ و لذا قرآن از این گونه حیات تعابیری همچون متاع فریبنده، لهو و بیهوده، بازی، متاع اندک، آرایش فریبا و… دارد که در سوره‏های مختلف و آیات متعدد بیان شده است۹٫
علیرغم جذابیتها و ارزشهای ظاهری که در حیات دنیا مشاهده می‏شود و می‏تواند وسیله کمال و تعالی انسان نیز باشد نمی‏تواند هدف نهایی زندگی قرار گیرد و لذا انتخاب چنین حیاتی به عنوان هدف متعالی زندگی، سراب را آب پنداشتن است و راهی که به چاه منتهی خواهد شد.
به دلیل همین ناچیزبودن حیات دنیا شاعر، راه افراط پیموده و در وصف زندگی دنیا چنین سروده است:
دنیا چو حباب است ولکن چه حباب نه بر سر آب بلکه بر روی سراب
آن هم چه سرابی که به بینند به خواب آن خواب چه خواب؟ خواب بد مست خراب
«با چشمان فرو بسته لب بر جام زندگی نهاده اشک سوزان بر کناره زرین آن فرو می‏ریزیم، تا آنگاه که دست مرگ، نقاب از دیدگان ما بردارد، در آن موقع خواهیم فهمید که این کاسه حیات از اول خالی بوده و ما جز باده خیال چیزی از آن ننوشیده‏ایم۱۰».
برای آن دسته از انسانها که «هدف زندگی» را در لابلای حیات مادی و زودگذر همین دنیا جستجو می‏کنند و لذت بردن، تجمل پرستی، فزون‏طلبی در اموال، هوسرانی و بدست آوردن قدرت را هدف نهایی زندگی می‏پندارند. قرآن کریم در آیه ۲۰ سوره حدید چنین هشدار می‏دهد:
«اعلموا انما الحیوة الدنیا لعب و لهو و زینة و تفاخر بینکم و تکاثر فی الاموال و الا ولاد، کمثل غیث اعجب الکفار بناته ثم یهیج فتراه مصفراً ثم یکون حطاماً و فی‏الاخرة عذاب شدید و مغفرة من‏الله و رضوان و ما الحیاة الدنیا الا متاع الغرور. بدانید زندگی دنیا تنها بازی، و سرگرمی، و تجمل‏پرستی، و تفاخر در میان شما، و افزون‏طلبی در اموال و فرزندان است».
به این ترتیب «غفلت»، «سرگرمی»، «تجمل»، «تفاخر» و «تکاثر» دورانهای پنجگانه عمر آدمی را تشکیل می‏دهند.
نخست «دوران کودکی» است که زندگی در هاله‏ای از غفلت و بی‏خبری و لعب و بازی فرو می‏رود. سپس مرحله «نوجوانی» فرا می‏رسد، و سرگرمی جای بازی را می‏گیرد، و در این مرحله انسان به دنبال مسائلی است که او را به خود سرگرم سازد و از مسائل جدی دور دارد.
مرحله سوم مرحله «جوانی» و شور و عشق و تجمل‏پرستی است از این مرحله که بگذرد مرحله چهارم فرا می‏رسد و احساسات «کسب مقام و فخر» در انسان زنده می‏شود. و سرانجام به مرحله پنجم می‏رسد و در این مرحله به فکر افزایش مال و نفرات و جمع ثروت می‏افتد.
سپس، قرآن با ذکر یک مثال آغاز و پایان زندگی را در برابر دیدگان انسان‏ها مجسم ساخته، می‏فرماید: کمثل غیث اعجب الکفار…. همانند بارانی است که از آسمان نازل می‏شود، و چنان زمین را زنده می‏کنند که گیاهانش، زارعان را در شگفتی فرو می‏برد، سپس خشک می‏گردد، به گونه‏ای که آن را زردرنگ می‏بینی، سپس درهم شکسته و خرد و تبدیل به کاه می‏شود. اینگونه است زندگی ناپایدار دنیا که شایسته نیست با چنین اوصافی هدف اعلای زندگی انسان قرار گیرد، بلکه باید به عنوان مزرعه جهان باقی و مکان آماده شدن برای ورود به حیات حقیقی و ابدی مورد استفاده قرار گیرد۱۱٫
البته سوالی مطرح می‏شود که اگر حیات دنیا هدف نیست چرا خداوند آن را آفریده است؟ در پاسخ باید گفت: خالق حکیم حیات، دنیا را از آن جهت آفریده است که وسیله رسیدن به هدف متعالی انسان و دست‏یابی به حیات حقیقی و ابدی در جوار رحمت حق باشد نه اینکه این حیات ناپایدار خود هدف زندگی قرار گیرد.
«ما اگر بخواهیم خود حیات دنیا را هدف قرار دهیم، در منطق قرآن، با اختیار خود، خویشتن را عاشق خلأ محض کرده‏ایم و اما اگر در این حیات غوطه‏ور نشویم و آن را به عنوان شایسته‏ترین گذرگاه برای حیات واقعی «ألا و ان الدار الآخرة لهی الحیوان» تلقی کنیم، در عالی‏ترین هدف که برای یک «من انسانی» قابل تصور است گام خواهیم گذاشت۱۲».
قرآن هدف از زندگی ابتدایی دنیا را دستیابی و رسیدن به حیات طیبه می‏داند که همان زندگی حقیقی و جاوید است و برای رسیدن به آن دو چیز را شرط قرار می‏دهد: یکی ایمان و دیگری عمل صالح. در سوره نحن آیه ۹۷ می‏فرماید:
«من عمل صالحاً من ذکرا و انثی و هو مومن فلنحیینة حیاةً طیبة ولنجزینهم احدهم باحسن ما کانوا یعملون هر کس از مرد و زن عمل شایسته کنند و موءمن باشد. او را زندگی نیکو دهیم و پاداششان را بهتر از آنچه عمل می‏کرده‏اند می‏دهیم».
در جمله «فلنحیینه حیاةً طیبةً» حیات، به معنای جان انداختن در چیزی و افاضه حیات به آن است، پس این جمله با صراحت لفظش دلالت دارد بر اینکه خدای تعالی موءمنی را که عمل صالح کند به حیات جدیدی غیر از آن حیاتی که به دیگران نیز داده‏اند زنده می‏کند و مقصود این نیست که حیاتش را تغییر می‏دهد بلکه مرتبه عالی‏تری از حیات را – که از کیفیت بهتری برخوردار است – به او عنایت می‏کند این چنین انسانی در نقش خود نقد و کمال و قوت و عزت و لذت و سروری را درک می‏کند که نمی‏توان اندازه‏اش را معین کرد و نمی‏توان گفت که چگونه است، و چرا چنین نباشد، حال آنکه متفرق در حیاتی دائمی و زوال‏ناپذیر، و نعمتی باقی و فناناپذیر، و لذتی خالص از الم و کدورت و خیر و سعادتی غیرشوب به شقاوت است. این آثار زندگی، جز، بر زندگی حقیقی مترتب نمی‏شود، و زندگی مجازی بویی از آن ندارد؛ خداوند این آثار را بر حیاتی مترتب کرده که آن را مختص به مردم باایمان و دارای عمل صالح دانسته، حیاتی که حقیقی و واقعی و جدید است، که خدا آن را به کسانی که سزاوارند افاضه می‏فرماید۱۳» البته در آیات قرآن، اهداف متعددی برای آفرینش انسان مطرح شده است که می‏توان آنها را به سه دسته تقسیم کرد۱۴:
۱ – هدف مقدماتی (کوتاه مدت):

مقصود از آن، فراهم شدن زمینه‏های مادی و اجتماعی و تحقق شناختهای لازم برای انتخاب آزادانه راه و رسم زندگی برای انسان و استمرار حیات است. از جمله این اهداف می‏توان به آبادانی زمین و دستیابی به توسعه مادی و اقتصادی اشاره کرد. چنان که در سوره هود آیه ۶۰ می‏فرماید:
«و الی ثمود اخاهم صالحاً قال یا قوم اعبدواالله ما لکم من اله غیره هو انشأکم من الارض و استعمرکم فیها…. برای قوم ثمود برادرشان صالح را فرستادیم صالح گفت: ای مردم! خدا را عبادت کنید که معبودی غیر از او ندارید. او شما را از زمین آفرید و آبادی آن را از شما خواسته است».
این که خداوند انسان را به آبادکردن زمین وا می‏دارد و عمران آن را از او می‏خواهد، به این معنا نیست که هدف نهائی همین باشد، بلکه بهره‏وری از زمین برای بقای انسان و استمرار حیات مادی، لازم و ضروری است و ادامه زندگی نیز مقدمه رسیدن به هدف والاتری است که انسان و استمرار حیات به تدریج باید به سوی آن هدف در حرکت باشد و سرانجام به آن برسد.
۲ – هدف میانی (متوسط)

بدون هدفهای میان مدتی که در قرآن برای زندگی انسان بیان شده است رسیدن به هدف نهایی ممکن نخواهد بود. دو نمونه از این اهداف را «آزمایش بندگان» و «عبادت خدا» می‏توان نام برد.
الف – آزمایش:

«الذی خلق الموت والحیاة لیبلوکم ایکم احسن عملا…. خدایی که مرگ و زندگی را آفرید تا بیازماید شما را که کدام یک نیکوکار می‏شوید. (ملک/۲)».
منظور از آزمایش خداوند نوعی پرورش است، به این معنی که انسانها را به میدان عمل می‏کشد تا ورزیده و آزموده و پاک و پاکیزه شوند ولایق قرب خدا گردند۱۵٫
ب – عبادت

در آیه ۵۶ سوره ذاریات یکی دیگر از هدفهای میانی را عبادت ذکر می‏کند و می‏فرماید:
«ما خلقت الجن والانس الا لیعبدون» جن و انس را نیافریدم مگر اینکه مرا عبادت کنند ( و از این طریق تکامل یابند و به من نزدیک شوند)
اغلب گمان می‏کنند مقصود از عبادت، همان حرکات و ورد و ذکرهای خشک است که بر اثر عادت انجام می‏شود یا تنها نماز و روزه و امثال آن را عبادت به حساب می‏آورند اما باید توجه داشت که عبادت مفهوم بسیار گسترده‏ای دارد و برای آن یک معیار کلی بیان شده است که، «آنچه برای خدا انجام می‏گیرد عبادت است»؛ و لذا «عبودیت، اطاعت بی‏قید و شرط و فرمانبرداری در تمام زمینه‏هاست، و بالاخره عبودیت کامل آن است که انسان جز به معبود واقعی یعنی کمال مطلق نیندیشد، جز در راه او گام برندارد، و هرچه غیر او است فراموش کند حتی خویشتن را۱۶».
۳ – تقرب به خدا، هدف نهائی

مقصود از هدف نهایی چیزی است که بقیه کارها برای رسیدن به آن انجام می‏گیرد. از دیدگاه قرآن هدف نهایی زندگی، تقرب به خداوند است و هیچ هدفی متعالی‏تر از آن وجود ندارد؛ زیرا تقرب به خداوند رسیدن همه کمالات، زیبایی‏ها، لذت‏ها و سعادت ابدی است و این تقرب همراه با چشیدن طعم حیات طیبه و پایدار و فناناپذیر در جوار رحمت حق است و اینکه قرآن، عبادت را به عنوان هدف خلقت بیان می‏کند از آن جهت است که عبادت – طبق مفهومی که بیان کردیم – رابطه انسان را با خدا محکم ساخته، زندگی او را خدا محور می‏سازد و چنین زندگی موجب تقرب انسان به خدا می‏شود.
پس خود عبادت، هدف نهایی نیست، بلکه عبادت یک هدف متوسط و میانی است. ما را به هدف والاتر و کاملتری می‏رساند که منظور، همان تقرب به خدا و رسیدن به درجه تعالی و کمال باشد.
قرآن اسباب تقرب و نزدیک شدن را زیادی ثروت و کثرت فرزندان نمی‏داند بلکه آنچه به عنوان اسباب تقرب و شرایط نزدیکی به خدا بیان می‏کند دو چیز است: ایمان و عمل صالح.
در آیه ۳۷ سوره سبأ این مطلب چنین بیان می‏شود:
«وما اموالکم ولا اولادکم بالتی تقربکم عندنا زلفی الا من آمن و عمل صالحاً. اموال و اولادتان شما را به ما نزدیک نمی‏کند مگر آنان که ایمان آورده و عمل صالح انجام دهند».
ایمان به خدا و عمل صالح، زندگی انسان را خدامحور می‏کند و آن زندگی که محور اصلی آن خدا باشد، سراسر عبادت است و عبادت موجب کمال و تقرب به خداوند می‏باشد، همان گونه که قرآن در این آیه ایمان و عمل صالح را اسباب تقرب به خدا معرفی می‏کند. در آیه ۹۷ سوره نحل این دو چیز را زمینه رسیدن به حیات طیبه می‏داند و نیز در سوره عصر، این دو را مایه نجات انسان از خسران عظیم بیان می‏دارد. می‏شود چنین نتیجه گرفت که نجات انسان از خسروان عظیم و رسیدن به حیات طیبه و تقرب به خداوند، هر سه، ثمره و نتیجه ایمان به خدا و عمل صالح می‏باشد که لازم است سرلوحه زندگی انسان قرار گیرد.
پی‏نوشت‏ها:
۱ – فرنگ بزرگ سخن، ج۸، ص ۸/۸۳، دکتر حسن انوری.
۲ – ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج۱، ص۸۰، علامه محمدتقی جعفری.
۳ – ان الذین لایرجون لقاءنا و رضوا بالحیوة الدنیا و اطمأ نوابها والذین هم عن آیاتنا غفلون. (سوره یونس/ ۷)
۴ – بینش اسلامی دوره پیش دانشگاهی، ص۳۷، با تصرف.
۵ – ترجمه و تفسیر نهج‏البلاغه، ج۱، ص۷۸، علامه محمدتقی جعفری، با تصرف.
۶ – همان، ص۸۴٫
۷ – والذین جهدوا فینا لنهدینهم سبلنا و ان الله لمع المحسنین (عنکبوت / ۶۹).
۸ – فلسفه و هدف زندگی، ص۱۱۰، علامه محمدتقی جعفری، با تصرف.
۹ – آل عمران / ۱۸۵، انعام/ ۳۲، توبه / ۳۸، رعد/ ۲۶٫ عنکبوت / ۶۴، محمد(ص)/ ۳۶، حدید/ ۲۰٫
۱۰ – از کتاب منتخبی از زیباترین شاهکارهای شعر جهان، به نقل از علامه جعفری، فلسفه و هدف زندگی.
۱۱ – تفسیر نمونه، ج۲۳، ص۳۵۱، با همکاری جمعی از نویسندگان، مکارم شیرازی.
۱۲ – فلسفه و هدف زندگی، ص۱۲۳، علامه محمدتقی جعفری.
۱۳ – ترجمه تفسیر المیزان، ص۴۹۱ و ص۴۹۳، علامه طباطبایی، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی.
۱۴ – گامی بسوی معارف اسلامی، ص۱۶۴، جمعی از نویسندگان.
۱۵ – تفسیر نمونه، ج۲۴، ص۳۱۷٫
۱۶ – تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۳۸۷٫

هدف آفرينش

هدف آفرينش جلسه ۱

مقدمه

فرا رسيدن دهه مبارک کرامت را که با ميلاد مسعود کريمه اهل‌بيت ولي نعمت همه ما بلکه ولي نعمت همه شيعيان، حضرت فاطمه معصومه سلام‌الله‌عليها آغاز مي‌شود به پيشگاه مقدس ولي عصر اروحنافداه تبريک و تهنيت عرض مي‌کنيم و از خداي متعال درخواست مي‌کنيم که به برکت اين ايام مبارک و صاحبان اين ايام ما را مشمول عنايت‌هاي خاص خود و توجهات مولايمان امام زمان صلوات‌الله‌عليه قرار دهد و ما را از همه آفات و بليات دنيوي و اخروي حفظ فرمايد.
در جلسه قبل به اين نتيجه رسيديم که بحثي را درباره هدف خلقت آغاز کنيم و اشاره کرديم که آغاز کردن بحث از اين‌جا چه ويژگي‌ها و چه فوايدي دارد. ان‌شاءالله خدا توفيق مي‌دهد و چيزي بر زبان ما جاري مي‌شود که براي شنوندگان مفيد باشد. طرح اين سؤال که «انسان براي چه آفريده شده است؟» چند پيش‌فرض دارد. اگر بخواهيم به سؤالات مربوط به اين پيش‌فرض‌‌ها بپردازيم بايد مباحث عقلي فراواني را مطرح کنيم تا نوبت به مباحث نقلي برسد و بتوانيم از آن‌ها هم استفاده کنيم. اما پرداختن به همه آن مباحث مورد نياز نيست و شايد خستگي‌آور هم باشد. سعي ما اين خواهد بود که بيشتر از بيانات نقلي کتاب‌ و سنت استفاده کنيم و در ضمن به بعضي از پاسخ‌هاي عقلي ساده هم اشاره کنيم.

پيش‌فرض‌هاي سؤال از هدف آفرينش

وقتي مي‌گوييم: «چرا خدا ما را آفريده است؟» اصل وجود خدا در اين سؤال مفروض است. پيش فرض دومي هم که در اين سؤال وجود دارد اين است که افعال خدا غرض و حکمتي دارد. پس حتما اصل خلقت عالم هدفي حکيمانه دارد. در مرحله بعد نوبت به انسان مي‌رسد و اين سؤال مطرح مي‌شود که انسان به عنوان بخشي از اين پديده‌ها براي چه هدفي آفريده شده است؟
از ميان اين‌ پيش‌فرض‌ها از پرداختن به سؤال اول که درباره اصل وجود خداست صرف نظر مي‌کنيم؛ چراکه لازمه آن پرداختن به مباحث فلسفي و کلامي فراواني است و جاي اين چنين مباحثي در اين جلسه نيست. در اين جلسات سعي ما اين است که مباحثي مطرح شود که ارتباط نزديک‌تري به عمل دارند. ولي با توجه به کنجکاويِ خاصي که در جوانان امروز وجود دارد، ناچاريم به بعضي از اين سؤال‌ها اشاره‌اي داشته باشيم از جمله اين‌که: آيا واقعا ما مي‌توانيم درباره هدف خدا از خلقت سؤال کنيم يا نه؟ به خصوص با توجه به برخي از آيات و روايات که چنين معنايي را القا مي‌کند نظير آيه شريف ۲۳ از سوره انبياء که مي‌فرمايد: «لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْأَلُونَ؛ از کار خدا سؤال نمي‌شود و خداست که از ديگران سؤال مي‌کند.»

آيا مي‌توان از فعل خدا سؤال کرد؟

اين سؤال، سؤال ساده‌اي به نظر مي‌رسد؛ اما وقتي تاريخچه عقلي و کلامي آن را بررسي کنيم مي‌بينيم اين سؤال از صدر اسلام به صورت جدي مطرح بوده است و حتي در کتاب‌هاي علمي کلامي و فلسفي به عنوان يک مسأله مطرح شده که آيا افعال الهي معلل به اغراض هستند يا نه؟ آيا مي‌توان پرسيد که خدا به چه غرضي اين کار را انجام داده است يا طرح اين سؤال درباره افعال الهي بي‌جاست؟ در نحله‌هاي کلامي کساني قائل شدند به اين‌که اين سؤال درباره افعال الهي بي‌جاست و دليل عمده ايشان استناد به همين آيه شريف است که مي‌فرمايد: لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ. ولي اين سؤال به طور جدي‌تري در الهيات فلسفه مطرح شده و دو قول مختلف در آن‌جا وجود دارد. عده‌اي با اصرار زياد تأکيد کرده‌اند که طرح اين سؤال درباره افعال الهي صحيح نيست و عده‌اي ديگر هم در مقام تفصيل برآمده‌اند. بيان ساده‌تر اين است که بگوييم: درباره هر پديده‌اي به طور فطري دو سؤال به ذهن انسان مي‌آيد: يکي اين‌که چه کسي اين کار را انجام داده و ديگري اين‌که چرا انجام داده است؟ حال آيا اين دو سؤال را هم درباره افعال الهي مي‌توان مطرح کرد؟ جواب سؤال اول واضح است. اما درباره سؤال دوم برخي، استدلال‌هاي عقلي پيچيده‌اي ترتيب داده‌اند براي اين‌که نشان دهند اين سؤال درباره خدا غلط و محال است. زيرا اگر بگوييم خدا از افعال خود هدفي داشته و آن هدف ايجاب کرده است که خدا اين فعل را انجام دهد لازمه‌اش اين است که بگوييم خدا تحت تأثير آن هدف قرار گرفته است و آن چيز خدا را وادار کرده که اين فعل را انجام دهد. اما خدا تحت تأثير هيچ عاملي قرار نمي‌گيرد. پس اصلا چنين سؤالي غلط است. بحث‌هاي مفصلي در اين‌باره مطرح شده است که بنده فقط مي‌خواستم به گوشه‌اي از بحث اشاره‌ کنم تا عزيزان در بحث‌هاي اعتقادي و الهي اين سؤالات را فقط به صورت رسمي و براي پاسخ در امتحانات نخوانند بلکه کمي جدي‌تر با آن‌ها برخورد کنند.
براي دست‌يابي به يک جواب روشن صرف‌نظر از بحث‌هاي پيچيده فلسفي و عقلي، مناسب است مقداري درباره اين اصل که «کار عاقل هدف‌دار است» توضيح دهيم. طبعا ما با دقت در کارهاي خودمان اين اصل را درک مي‌کنيم و بعد ديگران را با خودمان قياس مي‌کنيم. ما وقتي يک کار ارادي را انجام مي‌دهيم اين سؤال به جاست که از ما بپرسند: چرا اين کار را انجام دادي؟ اما درباره کارهاي غير ارادي اين سؤال بي‌جاست. اما اين سؤال چگونه براي ما مطرح مي‌شود؟ زيرا ما مي‌بينيم که اگر هيچ انگيزه‌اي نداشته باشيم نمي‌توانيم کار عاقلانه‌اي انجام بدهيم و اگر کسي بپرسد چرا اين کار را انجام مي‌دهي جواب عاقلانه‌اي نداريم. حتي مي‌توان گفت: کارهايي که به ظاهر هدفي روشن ندارند با دقت معلوم مي‌شود که انگيزه خاصي براي انجام آن‌ها وجود دارد. مثلا شخص بي‌کاري بلند مي‌شود و به ظاهر، بي‌هدف شروع به قدم زدن مي‌کند و اگر از او بپرسند چرا قدم مي‌زني؟ جواب مناسبي ندارد. ولي حقيقت اين است که همين کار هم علت دارد. در حقيقت او از نشستن خسته شده و براي ايجاد تنوع و نشاط شروع به حرکت مي‌کند. از اين‌رو مي‌گوييم: هر عاقلي براي کار خود بايد انگيزه داشته باشد. اين علت غايي است. به بيان ديگر ترجيح بلامرجح در افعال اختياري، عقل‌پسند نيست. با توجه به اين‌که علم و حکمت خداوند فوق همه عاقلان عالم است جاي اين سؤال هست که پرسيده شود: اولا اصلا خدا چرا عالم را خلق کرد و ثانيا چرا با اين کيفيت‌ خلقت را سامان داد؟ برخي با استناد به اين آيه شريفه که مي‌فرمايد: لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ، گفتند: «اين‌گونه سؤال‌ها درباره خداوند غلط است و در اين‌جا بايد سکوت کرد و باب اين‌گونه سؤالات را بست!» اين اشخاص با اين سخن مي‌خواهند خود را راحت کنند؛ در حالي‌که معناي سؤال در اين آيه «مؤاخذه» است نه پرسش از حکمت کار خدا. در هنگامي که خداوند خبر از خلقت جانشين بر روي زمين را به ملائکه داد آن‌ها گفتند: أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا؛۱ و خداوند نگفت: چرا سؤال مي‌کنيد؟ سؤالي که شايسته نيست درباره خداوند مطرح کرد، سؤال به عنوان بازخواست و طلب‌کاري است. اين آيه در مقام بيان چنين معنايي است.

معناي غرض الهي

براي بيان جوابي ساده به پرسش از غرض افعال الهي، مي‌گوييم: اگر منظور از غرض، نفعي است که به فاعل عايد مي‌شود مثلا خستگي او را برطرف کند، او را از تنهايي در مي‌آورد، خدمتي به او مي‌شود، لذتي مي‌برد و … در اين صورت حق با کساني است که گفتند: افعال الهي اغراض ندارند؛ زيرا خداوند هيچ نيازي ندارد. در دعاي بعد از زيارت جامعه ائمة المؤمنين آمده است: ابْتَدَعْتَهُ لا مِنْ شَيْ‏ءٍ وَ لا عَلَى شَيْ‏ءٍ وَ لا فِي شَيْ‏ءٍ وَ لا لِوَحْشَةٍ دَخَلَتْ عَلَيْكَ إِذْ لا غَيْرُكَ وَ لا حَاجَةٍ بَدَتْ لَكَ فِي تَكْوِينِه؛۲ خداوندا! تو از اين‌که خودت تنها بودي وحشتي نداشتي. تو ناراحت نبودي که چرا کسي نيست با آن انس بگيري. خداوند در ذات خود آن چنان بي‌نياز است که هر کمالي‌ را به طور بي‌نهايت داراست. او کمال بي‌نهايت است و هيچ نقصي ندارد.
مرحوم آقا شيخ عبدالحسين اصفهاني در حاشيه کفايه مي‌فرمايد: خداي متعال در ذات خود ابتهاج بذاته دارد به اين معنا که خدا در ذات خود از ذات خويش، بي‌نهايت لذت مي‌برد و جايي براي لذت ديگري نيست (ابتهاج ذاته بذاته في مقام ذاته). تعبير ديگري که اهل معقول به کار مي‌برند اين است که مي‌گويند:‌ خداوند هدفي خارج از ذات ندارد.
اما اگر منظور از داشتن هدف و غايت براي کار يعني کار حکيمانه انجام دادن و نداشتن غرض يعني کار گزافي انجام دادن، در اين صورت، غرضي که براي حکيمانه بودن کار خدا لازم است بازگشت به همان کمال ذات خداست.

من نکردم خلق تا سودي کنم                                    بلکه تا بر بندگان جودي کنم

در اين معنا هدف خلقت نفعي است که عايد ديگران مي‌شود به اين معنا که اين ذات به گونه‌اي است که اقتضاي بهره دادن به ديگران را دارد. به عنوان تشبيه بسيار ناقص مي‌گوييم: اين ذات مثل خورشيدي است که اقتضاي نورافشاني دارد. البته خورشيد بي‌اختيار، و خداوند با اختيار خود نورافشاني مي‌کند. او نور است (الله نور السماوات والارض).۳ اما نورافشاني او اختياري است. چون اين کار را دوست دارد انجام مي‌دهد نه اين‌که چون نياز دارد. دوست داشتن او هم عين ذاتش است و حالتي عارضي براي ذات او نيست. همان‌طور ‌که علم خدا عين ذات اوست اين محبت هم عين ذات اوست. او افاضه کردن و رحمانيت را دوست دارد و چيزي او را وادار به اين کار نمي‌کند. عقل مي‌تواند اين لازمه ذات خدا را درک کند و گرنه حکم کردن بر خدا معنا ندارد. اگر گفته مي‌شود: عقل حکم مي‌کند که بايد خدا چنين و چنان کند اين‌ تعبيري مسامحه‌آميز است، و گرنه عقل کيست که در مقابل خدا حکم کند. کار عقل ادراک است. اگر عقلِ کاملي باشد و به برکت وحي و هدايت انبيا رشديافته و پرورش‌يافته‌ باشد مي‌تواند درک کند که لازمه ذات خدا با آن کمالات بي‌نهايت اين است که افاضه کردن به ديگران را دوست داشته باشد.
پس جواب ساده اين سؤال که «آيا کار خدا هدف دارد؟» اين است که اگر مقصود از هدف چيزي خارج از ذات خداست که عايد او شود به اين معنا کار خدا هدف ندارد و اما اگر هدف طوري طرح شود که برگردد به اين‌که خدا فيض رساندن به ديگران و خدمت به ديگران را دوست دارد و خداوند خود نيازي ندارد ولي دوست دارد بندگاني باشند تا از رحمت او استفاده کنند به اين معنا مي‌شود گفت: افعال الهي معلل به اغراض است. اغراضي که به ذات خدا برمي‌گردند. گاهي در کتاب‌هاي معقول از اين معنا اين‌گونه تعبير مي‌کنند که: در مجردات و به خصوص در مقام ذات الهي، لمّ فاعلي و لمّ غايي يکي است.

اهداف خلقت در بيان قرآن

خداوند در قرآن براي افعال خود اهدافي را بيان مي‌کند به خصوص درباره خلقت انسان آيات متعددي وجود دارد که با آهنگ‌هاي مختلف، هدف خلقت انسان و چرايي کيفيت خلقت عالم به شکل موجود را بيان مي‌کنند. خداوند خود توضيح مي‌دهد که من چرا عالم را خلق کردم، چرا شما را خلق کردم، چرا عالم را به گونه‌اي خلق کردم که براي شما جاذبه داشته باشد، چرا شما را به گونه‌اي خلق کردم که در شما اختلافات طبيعي وجود داشته باشد و … پاسخ همه اين چراها در قرآن بيان شده و ما مي‌توانيم همه اين پاسخ‌ها را در پرتو همان برهان عقلي تبيين کنيم. البته لزومي ندارد ما بحث‌هاي عقلاني و فلسفي را اين‌جا مطرح کنيم؛ بلکه از خود آيات قرآن کريم بهره مي‌گيريم.
شايد يکي از کلي‌ترين آياتي که در باره هدف آفرينش سخن گفته است آيه دوم از سوره ملک باشد: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا. آنچه که به انسان نسبت داده مي‌شود، حيات وي و مرحله قبل و مرحله بعد از آن است (وَكُنتُمْ أَمْوَاتاً فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْييكُم)۴ اين موت و حيات، مجموعا هويت انسان را تشکيل مي‌دهند و خداوند هدف از آن را امتحان بيان مي‌فرمايند. در آيات ديگري اشاره فرموده که اصلا آن‌چه در عالم و به خصوص در روي زمين هست براي هدفي آفريده شده که در راستاي هدف آفرينش شماست: «إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَّهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا؛۵ ما آن‌چه روي زمين هست را داراي جاذبه‌اي قرار داديم تا مقدمه و زمينه‌ آزمايش شما باشد.» درباره اختلافاتي که در بين انسان‌ها وجود دارد نيز مشابه همين بيانات آمده است:  وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ؛۶ انسان‌ها همه با هم مساوي نيستند و هم در کمالات تکويني و هم در بهره‌مندي از نعم مادي با هم اختلاف دارند. قرآن اين اختلاف را وسيله آزمايش معرفي مي‌کند. اين يک دسته از آيات است که هدف آفرينش انسان بلکه آفرينش جهان را در ارتباط با آزمايش انسان مي‌داند. در بعضي آيات ديگر هدف خلقت را رساندن رحمت مي‌داند: وَلاَ يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ *إِلاَّ مَن رَّحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ؛۷ به حسب تفسيري که از آيه استظهار مي‌شود که با دو روايت هم اين تفسير تأييد مي‌شود، لذلك يعني لاجل ذلك الرحمة؛ يعني اصلا شما را به خاطر همين رحمت آفريد. و بالاخره در آيه ديگري صريحا مطلبي را مي‌گويد که بيش از همه احتياج به تفسير و توضيح دارد و آن اين است که مي‌فرمايد: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ؛۸ همه جنيان و انسيان را نيافريدم مگر براي اين‌که مرا عبادت کنند.» در اين آيه هدف از خلقت همه جن و انس عبادت خدا معرفي شده است.
حاصل سخن اين است که آن‌چه از اين آيات به دست مي‌آيد دست‌کم سه هدف کلي براي خلقت همه جن و إنس و جهان بيان شده است: آزمايش، رحمت و عبادت. إن‌شاءالله در جلسه آينده معناي هر يک از اين اهداف و تعيين اهداف اصلي و فرعي را توضيح خواهم داد.

هدف آفرينش جلسه ۲

مقدمه

فرا رسيدن دهه مبارک کرامت را که با ميلاد مسعود کريمه اهل‌بيت ولي نعمت همه ما بلکه ولي نعمت همه شيعيان، حضرت فاطمه معصومه سلام‌الله‌عليها آغاز مي‌شود به پيشگاه مقدس ولي عصر اروحنافداه تبريک و تهنيت عرض مي‌کنيم و از خداي متعال درخواست مي‌کنيم که به برکت اين ايام مبارک و صاحبان اين ايام ما را مشمول عنايت‌هاي خاص خود و توجهات مولايمان امام زمان صلوات‌الله‌عليه قرار دهد و ما را از همه آفات و بليات دنيوي و اخروي حفظ فرمايد.
در جلسه قبل به اين نتيجه رسيديم که بحثي را درباره هدف خلقت آغاز کنيم و اشاره کرديم که آغاز کردن بحث از اين‌جا چه ويژگي‌ها و چه فوايدي دارد. ان‌شاءالله خدا توفيق مي‌دهد و چيزي بر زبان ما جاري مي‌شود که براي شنوندگان مفيد باشد. طرح اين سؤال که «انسان براي چه آفريده شده است؟» چند پيش‌فرض دارد. اگر بخواهيم به سؤالات مربوط به اين پيش‌فرض‌‌ها بپردازيم بايد مباحث عقلي فراواني را مطرح کنيم تا نوبت به مباحث نقلي برسد و بتوانيم از آن‌ها هم استفاده کنيم. اما پرداختن به همه آن مباحث مورد نياز نيست و شايد خستگي‌آور هم باشد. سعي ما اين خواهد بود که بيشتر از بيانات نقلي کتاب‌ و سنت استفاده کنيم و در ضمن به بعضي از پاسخ‌هاي عقلي ساده هم اشاره کنيم.

پيش‌فرض‌هاي سؤال از هدف آفرينش

وقتي مي‌گوييم: «چرا خدا ما را آفريده است؟» اصل وجود خدا در اين سؤال مفروض است. پيش فرض دومي هم که در اين سؤال وجود دارد اين است که افعال خدا غرض و حکمتي دارد. پس حتما اصل خلقت عالم هدفي حکيمانه دارد. در مرحله بعد نوبت به انسان مي‌رسد و اين سؤال مطرح مي‌شود که انسان به عنوان بخشي از اين پديده‌ها براي چه هدفي آفريده شده است؟
از ميان اين‌ پيش‌فرض‌ها از پرداختن به سؤال اول که درباره اصل وجود خداست صرف نظر مي‌کنيم؛ چراکه لازمه آن پرداختن به مباحث فلسفي و کلامي فراواني است و جاي اين چنين مباحثي در اين جلسه نيست. در اين جلسات سعي ما اين است که مباحثي مطرح شود که ارتباط نزديک‌تري به عمل دارند. ولي با توجه به کنجکاويِ خاصي که در جوانان امروز وجود دارد، ناچاريم به بعضي از اين سؤال‌ها اشاره‌اي داشته باشيم از جمله اين‌که: آيا واقعا ما مي‌توانيم درباره هدف خدا از خلقت سؤال کنيم يا نه؟ به خصوص با توجه به برخي از آيات و روايات که چنين معنايي را القا مي‌کند نظير آيه شريف ۲۳ از سوره انبياء که مي‌فرمايد: «لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْأَلُونَ؛ از کار خدا سؤال نمي‌شود و خداست که از ديگران سؤال مي‌کند.»

آيا مي‌توان از فعل خدا سؤال کرد؟

اين سؤال، سؤال ساده‌اي به نظر مي‌رسد؛ اما وقتي تاريخچه عقلي و کلامي آن را بررسي کنيم مي‌بينيم اين سؤال از صدر اسلام به صورت جدي مطرح بوده است و حتي در کتاب‌هاي علمي کلامي و فلسفي به عنوان يک مسأله مطرح شده که آيا افعال الهي معلل به اغراض هستند يا نه؟ آيا مي‌توان پرسيد که خدا به چه غرضي اين کار را انجام داده است يا طرح اين سؤال درباره افعال الهي بي‌جاست؟ در نحله‌هاي کلامي کساني قائل شدند به اين‌که اين سؤال درباره افعال الهي بي‌جاست و دليل عمده ايشان استناد به همين آيه شريف است که مي‌فرمايد: لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ. ولي اين سؤال به طور جدي‌تري در الهيات فلسفه مطرح شده و دو قول مختلف در آن‌جا وجود دارد. عده‌اي با اصرار زياد تأکيد کرده‌اند که طرح اين سؤال درباره افعال الهي صحيح نيست و عده‌اي ديگر هم در مقام تفصيل برآمده‌اند. بيان ساده‌تر اين است که بگوييم: درباره هر پديده‌اي به طور فطري دو سؤال به ذهن انسان مي‌آيد: يکي اين‌که چه کسي اين کار را انجام داده و ديگري اين‌که چرا انجام داده است؟ حال آيا اين دو سؤال را هم درباره افعال الهي مي‌توان مطرح کرد؟ جواب سؤال اول واضح است. اما درباره سؤال دوم برخي، استدلال‌هاي عقلي پيچيده‌اي ترتيب داده‌اند براي اين‌که نشان دهند اين سؤال درباره خدا غلط و محال است. زيرا اگر بگوييم خدا از افعال خود هدفي داشته و آن هدف ايجاب کرده است که خدا اين فعل را انجام دهد لازمه‌اش اين است که بگوييم خدا تحت تأثير آن هدف قرار گرفته است و آن چيز خدا را وادار کرده که اين فعل را انجام دهد. اما خدا تحت تأثير هيچ عاملي قرار نمي‌گيرد. پس اصلا چنين سؤالي غلط است. بحث‌هاي مفصلي در اين‌باره مطرح شده است که بنده فقط مي‌خواستم به گوشه‌اي از بحث اشاره‌ کنم تا عزيزان در بحث‌هاي اعتقادي و الهي اين سؤالات را فقط به صورت رسمي و براي پاسخ در امتحانات نخوانند بلکه کمي جدي‌تر با آن‌ها برخورد کنند.
براي دست‌يابي به يک جواب روشن صرف‌نظر از بحث‌هاي پيچيده فلسفي و عقلي، مناسب است مقداري درباره اين اصل که «کار عاقل هدف‌دار است» توضيح دهيم. طبعا ما با دقت در کارهاي خودمان اين اصل را درک مي‌کنيم و بعد ديگران را با خودمان قياس مي‌کنيم. ما وقتي يک کار ارادي را انجام مي‌دهيم اين سؤال به جاست که از ما بپرسند: چرا اين کار را انجام دادي؟ اما درباره کارهاي غير ارادي اين سؤال بي‌جاست. اما اين سؤال چگونه براي ما مطرح مي‌شود؟ زيرا ما مي‌بينيم که اگر هيچ انگيزه‌اي نداشته باشيم نمي‌توانيم کار عاقلانه‌اي انجام بدهيم و اگر کسي بپرسد چرا اين کار را انجام مي‌دهي جواب عاقلانه‌اي نداريم. حتي مي‌توان گفت: کارهايي که به ظاهر هدفي روشن ندارند با دقت معلوم مي‌شود که انگيزه خاصي براي انجام آن‌ها وجود دارد. مثلا شخص بي‌کاري بلند مي‌شود و به ظاهر، بي‌هدف شروع به قدم زدن مي‌کند و اگر از او بپرسند چرا قدم مي‌زني؟ جواب مناسبي ندارد. ولي حقيقت اين است که همين کار هم علت دارد. در حقيقت او از نشستن خسته شده و براي ايجاد تنوع و نشاط شروع به حرکت مي‌کند. از اين‌رو مي‌گوييم: هر عاقلي براي کار خود بايد انگيزه داشته باشد. اين علت غايي است. به بيان ديگر ترجيح بلامرجح در افعال اختياري، عقل‌پسند نيست. با توجه به اين‌که علم و حکمت خداوند فوق همه عاقلان عالم است جاي اين سؤال هست که پرسيده شود: اولا اصلا خدا چرا عالم را خلق کرد و ثانيا چرا با اين کيفيت‌ خلقت را سامان داد؟ برخي با استناد به اين آيه شريفه که مي‌فرمايد: لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ، گفتند: «اين‌گونه سؤال‌ها درباره خداوند غلط است و در اين‌جا بايد سکوت کرد و باب اين‌گونه سؤالات را بست!» اين اشخاص با اين سخن مي‌خواهند خود را راحت کنند؛ در حالي‌که معناي سؤال در اين آيه «مؤاخذه» است نه پرسش از حکمت کار خدا. در هنگامي که خداوند خبر از خلقت جانشين بر روي زمين را به ملائکه داد آن‌ها گفتند: أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا؛۱ و خداوند نگفت: چرا سؤال مي‌کنيد؟ سؤالي که شايسته نيست درباره خداوند مطرح کرد، سؤال به عنوان بازخواست و طلب‌کاري است. اين آيه در مقام بيان چنين معنايي است.

معناي غرض الهي

براي بيان جوابي ساده به پرسش از غرض افعال الهي، مي‌گوييم: اگر منظور از غرض، نفعي است که به فاعل عايد مي‌شود مثلا خستگي او را برطرف کند، او را از تنهايي در مي‌آورد، خدمتي به او مي‌شود، لذتي مي‌برد و … در اين صورت حق با کساني است که گفتند: افعال الهي اغراض ندارند؛ زيرا خداوند هيچ نيازي ندارد. در دعاي بعد از زيارت جامعه ائمة المؤمنين آمده است: ابْتَدَعْتَهُ لا مِنْ شَيْ‏ءٍ وَ لا عَلَى شَيْ‏ءٍ وَ لا فِي شَيْ‏ءٍ وَ لا لِوَحْشَةٍ دَخَلَتْ عَلَيْكَ إِذْ لا غَيْرُكَ وَ لا حَاجَةٍ بَدَتْ لَكَ فِي تَكْوِينِه؛۲ خداوندا! تو از اين‌که خودت تنها بودي وحشتي نداشتي. تو ناراحت نبودي که چرا کسي نيست با آن انس بگيري. خداوند در ذات خود آن چنان بي‌نياز است که هر کمالي‌ را به طور بي‌نهايت داراست. او کمال بي‌نهايت است و هيچ نقصي ندارد.
مرحوم آقا شيخ عبدالحسين اصفهاني در حاشيه کفايه مي‌فرمايد: خداي متعال در ذات خود ابتهاج بذاته دارد به اين معنا که خدا در ذات خود از ذات خويش، بي‌نهايت لذت مي‌برد و جايي براي لذت ديگري نيست (ابتهاج ذاته بذاته في مقام ذاته). تعبير ديگري که اهل معقول به کار مي‌برند اين است که مي‌گويند:‌ خداوند هدفي خارج از ذات ندارد.
اما اگر منظور از داشتن هدف و غايت براي کار يعني کار حکيمانه انجام دادن و نداشتن غرض يعني کار گزافي انجام دادن، در اين صورت، غرضي که براي حکيمانه بودن کار خدا لازم است بازگشت به همان کمال ذات خداست.

من نکردم خلق تا سودي کنم                                    بلکه تا بر بندگان جودي کنم

در اين معنا هدف خلقت نفعي است که عايد ديگران مي‌شود به اين معنا که اين ذات به گونه‌اي است که اقتضاي بهره دادن به ديگران را دارد. به عنوان تشبيه بسيار ناقص مي‌گوييم: اين ذات مثل خورشيدي است که اقتضاي نورافشاني دارد. البته خورشيد بي‌اختيار، و خداوند با اختيار خود نورافشاني مي‌کند. او نور است (الله نور السماوات والارض).۳ اما نورافشاني او اختياري است. چون اين کار را دوست دارد انجام مي‌دهد نه اين‌که چون نياز دارد. دوست داشتن او هم عين ذاتش است و حالتي عارضي براي ذات او نيست. همان‌طور ‌که علم خدا عين ذات اوست اين محبت هم عين ذات اوست. او افاضه کردن و رحمانيت را دوست دارد و چيزي او را وادار به اين کار نمي‌کند. عقل مي‌تواند اين لازمه ذات خدا را درک کند و گرنه حکم کردن بر خدا معنا ندارد. اگر گفته مي‌شود: عقل حکم مي‌کند که بايد خدا چنين و چنان کند اين‌ تعبيري مسامحه‌آميز است، و گرنه عقل کيست که در مقابل خدا حکم کند. کار عقل ادراک است. اگر عقلِ کاملي باشد و به برکت وحي و هدايت انبيا رشديافته و پرورش‌يافته‌ باشد مي‌تواند درک کند که لازمه ذات خدا با آن کمالات بي‌نهايت اين است که افاضه کردن به ديگران را دوست داشته باشد.
پس جواب ساده اين سؤال که «آيا کار خدا هدف دارد؟» اين است که اگر مقصود از هدف چيزي خارج از ذات خداست که عايد او شود به اين معنا کار خدا هدف ندارد و اما اگر هدف طوري طرح شود که برگردد به اين‌که خدا فيض رساندن به ديگران و خدمت به ديگران را دوست دارد و خداوند خود نيازي ندارد ولي دوست دارد بندگاني باشند تا از رحمت او استفاده کنند به اين معنا مي‌شود گفت: افعال الهي معلل به اغراض است. اغراضي که به ذات خدا برمي‌گردند. گاهي در کتاب‌هاي معقول از اين معنا اين‌گونه تعبير مي‌کنند که: در مجردات و به خصوص در مقام ذات الهي، لمّ فاعلي و لمّ غايي يکي است.

اهداف خلقت در بيان قرآن

خداوند در قرآن براي افعال خود اهدافي را بيان مي‌کند به خصوص درباره خلقت انسان آيات متعددي وجود دارد که با آهنگ‌هاي مختلف، هدف خلقت انسان و چرايي کيفيت خلقت عالم به شکل موجود را بيان مي‌کنند. خداوند خود توضيح مي‌دهد که من چرا عالم را خلق کردم، چرا شما را خلق کردم، چرا عالم را به گونه‌اي خلق کردم که براي شما جاذبه داشته باشد، چرا شما را به گونه‌اي خلق کردم که در شما اختلافات طبيعي وجود داشته باشد و … پاسخ همه اين چراها در قرآن بيان شده و ما مي‌توانيم همه اين پاسخ‌ها را در پرتو همان برهان عقلي تبيين کنيم. البته لزومي ندارد ما بحث‌هاي عقلاني و فلسفي را اين‌جا مطرح کنيم؛ بلکه از خود آيات قرآن کريم بهره مي‌گيريم.
شايد يکي از کلي‌ترين آياتي که در باره هدف آفرينش سخن گفته است آيه دوم از سوره ملک باشد: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا. آنچه که به انسان نسبت داده مي‌شود، حيات وي و مرحله قبل و مرحله بعد از آن است (وَكُنتُمْ أَمْوَاتاً فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْييكُم)۴ اين موت و حيات، مجموعا هويت انسان را تشکيل مي‌دهند و خداوند هدف از آن را امتحان بيان مي‌فرمايند. در آيات ديگري اشاره فرموده که اصلا آن‌چه در عالم و به خصوص در روي زمين هست براي هدفي آفريده شده که در راستاي هدف آفرينش شماست: «إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَّهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا؛۵ ما آن‌چه روي زمين هست را داراي جاذبه‌اي قرار داديم تا مقدمه و زمينه‌ آزمايش شما باشد.» درباره اختلافاتي که در بين انسان‌ها وجود دارد نيز مشابه همين بيانات آمده است:  وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ؛۶ انسان‌ها همه با هم مساوي نيستند و هم در کمالات تکويني و هم در بهره‌مندي از نعم مادي با هم اختلاف دارند. قرآن اين اختلاف را وسيله آزمايش معرفي مي‌کند. اين يک دسته از آيات است که هدف آفرينش انسان بلکه آفرينش جهان را در ارتباط با آزمايش انسان مي‌داند. در بعضي آيات ديگر هدف خلقت را رساندن رحمت مي‌داند: وَلاَ يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ *إِلاَّ مَن رَّحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ؛۷ به حسب تفسيري که از آيه استظهار مي‌شود که با دو روايت هم اين تفسير تأييد مي‌شود، لذلك يعني لاجل ذلك الرحمة؛ يعني اصلا شما را به خاطر همين رحمت آفريد. و بالاخره در آيه ديگري صريحا مطلبي را مي‌گويد که بيش از همه احتياج به تفسير و توضيح دارد و آن اين است که مي‌فرمايد: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ؛۸ همه جنيان و انسيان را نيافريدم مگر براي اين‌که مرا عبادت کنند.» در اين آيه هدف از خلقت همه جن و انس عبادت خدا معرفي شده است.
حاصل سخن اين است که آن‌چه از اين آيات به دست مي‌آيد دست‌کم سه هدف کلي براي خلقت همه جن و إنس و جهان بيان شده است: آزمايش، رحمت و عبادت. إن‌شاءالله در جلسه آينده معناي هر يک از اين اهداف و تعيين اهداف اصلي و فرعي را توضيح خواهم داد.

وصلي‌الله علي محمد وآله الطاهرين

هدف آفرينش جلسه ۳

اهداف طولي آفرينش انسان

مقدمه

در جلسات گذشته اين سؤال را مطرح کرديم که «هدف الهي از آفرينش انسان چه بوده است؟» به تعبير ديگر «غايت وجود ما چه چيزي است؟» و به عبارت سوم «کسب چه مرتبه‌اي از کمال و سعادت براي ما ممکن است»، تا نيروهاي خود را به آن جهت سوق دهيم؟ علت طرح اين سؤال اين بود که نظام‌هاي ارزشي بشري متفاوت‌اند و براي تطبيق نظام ارزشي اسلام بر مکاتب مختلف تلاش‌هايي مي‌شود که برخي از آن‌ها راه‌هاي پرپيچ و خمي را مي‌طلبد و برخي از آن‌ها هم لغزش‌گاه‌هايي دارد. بنابراين گفتيم ابتدا به سراغ خود خدا برويم و از او بپرسيم: «خدايا! تو ما را براي چه آفريدي؟» زيرا اگر بدانيم واقعا هدف نهايي از وجود ما چيست پي به ارزش خود مي‌بريم و خود را ارزان نمي‌فروشيم. برخي انسان‌ها به خاطر جهل به ارزش وجودي خود، عمرشان را بيهوده تلف مي‌کنند و گاهي با سرگرمي‌ها يا مخدرات و مسکرات به دنبال اين هستند که عمرشان را طوري بگذرانند که اصلا نفهمند چگونه گذشت؛ گويا از عمر خود خسته شده و از خود تنفر دارند! شايد روايات زيادي که در مقام تشويق به شناخت نفس به خصوص آن دسته که با تعبير «من عرفه قدره» وارد شده به اين جهت باشد که اين معرفت لازم‌ترين معارف است. اتفاقا به همين تعبير هم روايت وارد شده که واجب‌ترين معرفت‌ها معرفت نفس است. البته اين روايات معاني مختلفي دارند که سطح برخي از آن‌ها بسيار بالاست. آن سطحي که با بحث ما ارتباط دارد اين است که بدانيم ارزش ما چه قدر است تا عمرمان را صرف امور بي‌ارزش نکنيم و پشيمان و متضرر نشويم. براي اين منظور در مقابل آيات قرآن زانو زديم و از قرآن درخواست کرديم که: اي کلام خدا! تو به ما بگو که خدا ما را براي چه آفريده است؟ در پاسخ، به چند دسته از آيات برخورديم که مي‌توان آن‌ها را به سه دسته تقسيم کرد.

رحمت: هدف غايي خلقت

يک دسته آياتي است که در آن‌ها خداي متعال مي‌فرمايد: انسان (بلکه عالم) را براي افاضه رحمت آفريدم. جود، افاضه فيض و رحمت، تعبيرات مختلفي از يک حقيقت‌اند که تعبير قرآني‌ آن «رحمت» است (كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ).۱رحمت دايره‌ بسيار وسيعي دارد. بخشي از آن، رحمت‌هايي است که عقل‌ ما آن‌ها را درک مي‌کند. مانند نعمت‌هايي که خداوند در همين دنيا به ما مي‌دهد. مرتبه بالاتر از اين رحمت‌ها، رحمت‌هايي مشابه اين‌هاست (وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً)۲ با اين تفاوت که ارزش بالاتري دارند و آن‌ها رحمت‌هاي آخرت‌اند. در بهشت خوردني‌ها، آشاميدني‌ها، قصرهاي بهشتي، همسران خوب و … وجود دارند؛ اما آن‌ها با نعمت‌هاي موجود در دنيا بسيار متفاوت‌اند و عقل ما نمي‌تواند کيفيت آن‌ها را دقيقا درک کند.
قرآن به نوع ديگري از رحمت نيز اشاره مي‌کند که گاهي با کلمه «رضوان» از آن ياد مي‌فرمايد و اين رحمت از همه آن‌ها بالاتر است (وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللّهِ أَكْبَرُ)۳ و گاهي با عنوان «مقامي نزديک به خدا» از آن تعبير مي‌کند (فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِيكٍ مُّقْتَدِرٍ)۴ و نيز درباره شهدا مي‌فرمايد: «عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ؛۵ پيش خدا روزي دارند.» مهم‌تر از روزي، نزد پروردگار بودن است. اگر از طرف دفتر مقام معظم رهبري ظرف غذايي را براي ما بفرستند بسيار خوشحال مي‌شويم و آن را براي خود افتخاري مي‌دانيم. هر چه هداياي ايشان ارزشمندتر باشد لذت بيشتري دارد؛ اما اگر ما را براي چند دقيقه سر سفره آقا مهمان کنند تا با ايشان غذا بخوريم لذت و افتخار آن، قابل مقايسه نيست با آن غذاها و هدايايي که فرستاده شود. نزد آقا بودن يک چيز ديگري است. اين لذتي است که تنها عاشق آن را درک مي‌کند.
بهترين و ارزش‌مندترين بندگان خدا ــ يعني وجود مقدس پيغمبر اکرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و بعد اهل‌بيت عصمت و طهارت عليهم‌السلام ــ در آن مقام مورد اکرام قرار مي‌گيرند که درک آن مقام از افق فهم ما بسيار بالاتر است. آنان عزيزترين بندگان و بهترين مخلوقاتي هستند که امکان خلق آن‌ها وجود داشته است. شايد معناي اين سخن اين باشد که آن‌چه قابل باشد که کسي غير از خدا واجد آن شود خدا به رسول اکرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله داده است. اگر اين رحمت را به او ندهد به چه کسي بدهد؟ براي چه آن را ذخيره کند؟ اما اين چه مقامي است، ما دقيقا نمي‌فهميم؛ تنها به اجمال مي‌دانيم که قرب به خداست به اين معنا که پيغمبر آن‌قدر اوج مي‌گيرد که به خدا نزديک مي‌شود و بين او و خدا فاصله‌اي نمي‌ماند. انسان وقتي کسي را دوست داشته باشد مي‌خواهد در مجلس جايي بنشيند که هيچ فاصله‌اي با او نداشته باشد. رحمتي که خداي متعال به خاطر آن‌ انسان‌ها را خلق کرده است طيف گسترده‌اي است که همه مراتب مذکور را شامل مي‌شود و بين بالاترين و پايين‌ترين مرتبه آن، مراتب فراواني وجود دارد که ميل به بي‌نهايت مي‌کند. خداوند افاضه رحمت را دوست دارد و هر چه به ديگران افاضه کند از او چيزي کم نمي‌شود. بنابراين دليلي وجود ندارد که افاضه نکند.

انتخاب: راه نيل به رحمت

چگونه انسان‌ها لياقت درک آن فيض را پيدا مي‌کنند؟ به عنوان مقدمه عرض مي‌کنم که برخي موجودات هستند که وقتي خداوند آن‌ها را مي‌آفريند از اول تا آخر، وجودشان هميشه يکنواخت باقي مي‌ماند و قابليت هرچه را داشته باشند در همان لحظه اول دريافت مي‌کنند. خداوند آن قدر از اين‌ موجودات آفريده است که در عالم وجود جاي خالي براي آن‌ها وجود ندارد. چراکه اقتضاي رحمت اوست و وقتي امکان دارد که رحمتش را به ديگران برساند چرا چنين نکند؟! براي او که زحمتي ندارد (إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ).۶
دسته ديگري از موجودات هستند که وجودشان متغير است و به مرور تغيير مي‌کنند. موجودات عالم ماده اين‌گونه هستند. خداوند جبرئيل را از ابتدا جبرئيل آفريد و او کاري نکرده که جبرئيل شود. ميکائيل، اسرافيل و ساير ملائکه هم از ابتدا که خلق شدند همين موجودي بودند که الان هستند و براي رسيدن به اين مقام زحمتي نکشيده‌اند. در اين ميان خداوند خواست موجودي خلق کند که با اراده خودش ترقي کند و اين موضوع را با ملائکه در ميان گذاشت. فرمود: مي‌خواهم مخلوقي خلق کنم که با اراده خودش ترقي کند و خليفه من شود. شما خليفه من نيستيد. اين موجود بايد طوري باشد که تدريجا با اراده خودش ترقي کند. اگر از ابتدا حضرت آدم را طوري مي‌آفريد که در آخر بايد باشد در حقيقت ديگر انسان نبود بلکه مَلَکي بود مثل ساير ملائک. فرق مَلَک با انسان در همين نکته است که آن‌ها موجوداتي هستند که تغيير نمي‌کنند (وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ).۷ اما انسان موجودي است که بايد با اراده خودش پيش برود تا مظهر اختيار و اراده خدا شود (أجعلك تقول لشيء كن فيكون).۸ به يک معنا مي‌توانيم بگوييم: جاي چنين موجودي در عالم خلقت خالي بود. ملائکه اين‌گونه نبودند و لذا لياقت مقام خلافت را هم نداشتند و وقتي به خداوند گفتند: أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاء وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ؛ خداوند به اجمال فرمود: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ.۹ آن‌ها نمي‌توانستند بفهمند که ملاک آن مقام، تسبيح و تقديس نيست بلکه ملاک چيز ديگري است. بايد موجودي با اراده باشد و با اراده خودش ترقي کند؛ يعني بايد بر سر دو راهي قرار گيرد به طوري که هم بتواند تنزل و هم ترقي کند. اگر تنها يک راه پيش‌رو داشته باشد باز انتخابي درکار نيست. وقتي انسان مظهر اراده خدا مي‌شود و لياقت خلافت‌اللهي پيدا مي‌کند که دو راه پيش‌رو داشته باشد و با انتخاب خود راه صحيح را انتخاب کند. نهايت چنين راهي مقامي است که خدا به پيغمبر اکرم صلي‌الله‌عليه‌وآله عطا کرد که هيچ موجود ديگري لياقت آن را پيدا نمي‌کند. ديگران هم مراتب و شعاع‌هايي از آن را درک مي‌کنند. بايد استعدادي در اين موجود باشد که بتواند اين مسير را طي کند. بايد از دوست‌داشتني‌ها و خودخواهي‌هايش بگذرد و همه چيز را فداي خواست او کند. هر جا سؤال شد که من يا تو؟ بگويد: من کدام است؟! حکم آن‌چه تو فرمايي! من در مقابل تو دلي ندارم! من دلم را به تو باخته‌ام! جاي چنين موجودي در عالم خالي بود. فرشتگان در عالم زياد بودند و مقامات عالي داشتند؛ اما اين‌گونه نبودند.

جلوه‌اي کرد رخت ديد ملک عشق نداشت عين آتش شد از اين غيرت و بر آدم زد

امتحان: زمينه‌ساز انتخاب

انسان در صورتي به رحمت عالي مي‌رسد که به خداي خود بگويد: «هر چه تو بخواهي!» اسم اين رفتار «عبادت» است. عابد يعني کسي که به خداي خود مي‌گويد: «من بنده‌ام و از خود اختياري ندارم. هر چه دارم مال توست. اراده من هم مال توست. فقط آن‌چه تو مي‌خواهي.» با توجه به اين توضيح مي‌توان گفت: هدف از آفرينش، عبادت است. خداوند انسان را براي رسيدن به رحمت آفريد، اما راه رسيدن به آن رحمت، عبادت است (وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ).۱۰
براي اين‌که معلوم شود چه کسي بندگي مي‌کند بايد شرايط خاصي فراهم شود. همه خصوصياتي که در اين عالم براي زندگي انسان فراهم شده مقدمه است براي اين‌که افراد سر دوراهي‌ها قرار گيرند تا زمينه انتخاب جديدي برايشان فراهم شود. خداوند چنان بساطي فراهم کرده است که هر کسي در هر لحظه‌اي چند نوع کار مختلف مي‌تواند انجام دهد. در فرهنگ قرآني و اسلامي نام اين شرايط «امتحان» است. خداوند مي‌فرمايد: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا؛۱۱ «ليبلوکم» يعني تا شما را بيازمايد؛ يعني زمينه‌اي فراهم کند تا شما از ميان چند راه يک راه را انتخاب کنيد. خواست او اين است که بهترين راه را انتخاب کنيم و هدف از اين زمينه‌هاي مختلف، شناخت نيکوکارترين افراد است. با توجه به اين معنا مي‌توان گفت: خدا ما را در اين عالم آفريده تا ما را امتحان کند. اين سه مطلبي است که از قرآن استفاده مي‌شود؛ خلقت انسان‌ها براي رحمت؛ خلقت انسان‌ براي عبادت؛ خلقت انسان براي امتحان. اين سه هدف در طول هم هستند به اين معنا که ما آفريده شده‌ايم تا در شرايط مختلف قرار گيريم و سعي کنيم بهترين راه را انتخاب کنيم و بهترين راه، بندگي خداست. اگر بندگي خدا را انتخاب کرديم معناي آن اين است که اراده خود را در مقابل اراده او فدا کرده‌ايم. نتيجه بندگي رحمتي است که مخصوص موجودات مختار است. پس براساس آيات قرآن ما سه هدف در طول هم داريم که با هم تضادي ندارند، بلکه هر کدام مقدمه ديگري است. امتحان مقدمه‌اي براي عبادت و انتخاب راه خداست و راه خدا مقدمه رسيدن به رحمت الهي است.

معيار ارزش انسان

اگر پرسيده شود که ارزش انسان به چيست؟ آيا ارزش او به اين است که آزمايش شود؟ مي‌گوييم:‌ امتحان اصالت ندارد بلکه وسيله‌اي براي انتخاب أحسن است. پس ارزش مقدمي دارد و زمينه‌ساز پرواز ماست. لذا ارزش واقعي ما آن مقامي است که بايد به آن برسيم و ارزش بالفعل ما آن چيزي است که کسب کرده‌ايم. گاهي هم ممکن است انسان ارزش‌هاي اوليه‌ را هم از دست بدهد و تنزل کند. در اين صورت از کساني است که در قيامت مي‌گويد: «يَا لَيْتَنِي كُنتُ تُرَابًا؛۱۲ کاش اصلا آدم نبودم و خاک بودم.» اين آه و حسرت از اين‌رو است که استعداد‌هاي خداداي خود را نابود کرده و ديگر فرصت جبران ندارد. کسي که دانه الماسي دارد ولي ارزش آن را نمي‌داند شيادان به راحتي مي‌توانند او را فريب دهند و به بهاي ناچيزي الماس او را از دستش بگيرند. ارزش ما را تنها خدا مي‌داند و ما به قول او اعتماد مي‌کنيم که مي‌فرمايد: كانَ ذلِكَ عِنْدَ اللَّهِ فَوْزاً عَظيماً؛۱۳ اين‌که ما خودمان را به چه قيمتي مي‌فروشيم بستگي به راهي دارد که انتخاب مي‌کنيم. کساني هستند که به توفيق الهي از زماني که به تکليف مي‌رسند همه چيزشان را با خدا معامله مي‌کنند. مرحوم آيت‌الله العظمي بهجت رضوان‌الله‌عليه مي‌فرمودند: وقتي در نجف درس مي‌خوانديم شخص بلندقامتي را مي‌ديديم که به حرم مشرف مي‌شد و بسيار با وقار راه مي‌رفت. در عين حال من احساس مي‌کردم که سر ديگري دارد که پايين افتاده است. بعدها فهميدم که ايشان از خانواده قاجار بوده و در عراق ماموريتي داشته ولي استعفا مي‌دهد و مجاور مي‌شود. او موقع وفات، مرحوم آيات عظام آقايان خويي و ميلاني را به منزلش دعوت مي‌کند و از آن‌ها مي‌خواهد که در هنگام وفات بالاي سرش باشند. او در حضور اين بزرگواران مي‌گويد: «خدايا! تو شاهدي از آن وقتي که به تکليف رسيدم تا به حال يک بار هم عامداً عالماً گناه نکرده‌ام!» آيت‌الله بهجت مي‌فرمودند: ما بايد از خودمان خجالت بکشيم؛ ما که به اصطلاح اهل علم و نوکر امام زمان عجل‌الله‌تعالي‌فرجه هستيم چه قدر گناه مي‌کنيم، اما يک انسان عادي که در سلک اهل علم هم نبود در حضور دو مرجع تقليدي چون آيت‌الله ميلاني و آيت‌الله‌ خويي در حالت احتضار آن جمله را مي‌گويد.
اين بحث‌ها براي اين است که بدانيم خداي متعال در انسان چه استعدادي آفريده است اما ما قدر خودمان را نمي‌دانيم و عمرمان را به هواهاي نفساني و وساوس شيطاني مي‌گذرانيم. کساني سود بردند که فهميدند وجودشان چقدر مي‌ارزد و اين وجود را تنها با خدا معامله کردند. شهدا بودند که قدر خودشان را دانستند و جان و مالشان را به خدا فروختند و آن رحمت خاص الهي را دريافت کردند (إِنَّ اللّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الجَنَّةَ).۱۴
پروردگارا! تو را به مقام شهداي عزيزمان قسم مي‌دهيم که ذره‌اي از مقاماتي که به دوستان خودت و به شهدايي که آن‌ها را پذيرفتي مرحمت کردي به همه ما عنايت بفرما.

۱ . انعام، ۱۲٫

۲ . بقره، ۲۵٫

۳ . توبه، ۷۲٫

۴ . قمر، ۵۵٫

۵ . آل‌عمران، ۱۶۹٫

۶ . يس، ۸۲٫

۷ . صافات، ۱۶۴٫

۸ . ارشاد القلوب، ج۱ ص۷۵٫

۹ . بقره، ۳۰٫

۱۰ . ذاريات، ۵۶٫

۱۱ . ملک، ۲٫

۱۲ . نبأ، ۴۰٫

۱۳ . فتح، ۵٫

۱۴ . توبه، ۱۱۱٫